Helpo:Strukturo de vortospeco

< Helpo:Superrigardo < Strukturo de vortospeco

Ĉi tiu paĝo estu kohera kun Helpo:Strukturo de kapvorto. Enkategoriigitaj en Kategorio:Laŭ vortospeco (21 paĝoj).

EnkondukoRedakti

La indiko de la vortospeco (alinome "parolparto") troviĝas en la donita kapvorta sekcio sub la indiko pri la koncerna lingvo.

Ne ekzistas vaste akceptita aŭtoritata universala klasifiko de vortospecoj, nek komuna por ĉiuj lingvoj, sed eĉ ne por iu sola lingvo. Do la suba validas nur en ĉi tiu vikivortaro, laŭeble por ĉiuj lingvoj, kaj oni akceptu ke prezentiĝas gramatikoj por Esperanto aŭ aliaj lingvoj kiuj uzas alian klasifikon aŭ alian terminaron.

Subkategorioj kaj lingva dependecoRedakti

Estas difinitaj 25 vortospecoj, la kutimaj klasikaj kiel "verbo", kaj kelkaj specialaj aŭ pseŭdaj, ekzemple "signo". Rimarku ke ne eblas meti ĉiujn specojn kaj ecojn de kapvorto al la nivelo de vortospeco, ĉar tio rezultigus multe pli ol 100 vortospecoj. Kiel eble similspecaj enhavoj estas grupigitaj sub unu vortospeco, ekzemple "litero" kaj "araba cifro" kaj "simbolo de valuto" sub vortospeco "signo", aŭ "proverbo" kaj "baza frazo" sub vortospeco "frazo", "transitiva verbo" kaj "netransitiva verbo" sub vortospeco "verbo".

La ĉefa kutimo estas kategoriigi vortospecon, lingvon, kaj ilin ambaŭ samtempe, do ekzemple la angla vorto "take" rezultigos 3 kategoriojn:

  • Verbo
  • Kapvorto (angla)
  • Verbo (angla)

La sistemo funkcias ankaŭ por la plejmultaj subkategorioj, ekzemple la pronomo "oni" rivevos 2 pliajn kategoriojn (la lingvon ni jam kategoriigis):

  • Persona pronomo
  • Persona pronomo (Esperanto)

Sed por kelaj ecoj ĝi ne funkcias. Ekzemple kategorio " Esperanta adverbo finiĝanta per '-aŭ' " estas havinda por Esperanto, sed ne ekzistas en iu alia lingvo. Kaj ne temas pri vortfarado ĉar post forpreno de '-aŭ' ne restas valida radiko (ekzemple "apenaŭ" -> "apen"). Simile " Angla adjektivo finiĝanta per '-ly' " (havinda ĉar anglaj vortoj finiĝantaj per '-ly' estas plej ofte adverboj).

Kontraŭe "araba cifero" aŭ "simbolo de valuto" aŭ "mallongigo de valuto" aŭ "mallongigo de kemia elemento" estas translingvaj.

Do ekzistas 3 specoj de lingva rilato:

  • plurlingva (apartiginda laŭ pluraj lingvoj, ekzemple vortospeco "postpozicio" kiu prezentiĝas en pluraj kvankam ne ĉiuj lingvoj)
  • unulingva (ekzemple " Angla adjektivo finiĝanta per '-ly' ")
  • trasnslingva (ekzemple "mallongigo de kemia elemento")

La 25 vortospecoj estas ĉiuj plurlingvaj, kvankam "signo" gratas la limon de la sistemo, kaj ĉiam havos lingvon "translingva", kun eblo havi pliajn lingvojn (precipe se temas pri litero).

La 25 vortospecojRedakti

Grandaj bazaj vortospecoj (3)Redakti

  • Substantivo (ekzemploj EO: ilo, trakforko, ĝojo)
  • Verbo : etigi, iri
    • transitiva verbo
    • netransitiva verbo
    • refleksiva verbo
    • ambaŭtransitiva verbo
    • partikla verbo (ne ekzistas en EO, ekzistas ekzemple en EN kaj SV)
    • regula verbo (ne klasigu por EO ĉar ĉiuj verboj estas regulaj)
    • neregula verbo (ne ekzistas en EO, ekzistas ekzemple en EN kaj SV)
    • Verba formo : estu (nebaza formo, en EO kaj multaj lingvoj neinfinitiva formo, principo ne funkcias en ekzemple ID)
  • Adjektivo : bela, ruĝa
    • Adjektiva formo formo : belan, belaj, belajn (nebaza formo, en certaj lingvoj)
    • regula adjektivo (ne klasigu por EO ĉar ĉiuj adjektivoj estas regulaj)
    • neregula adjektivo (ne ekzistas en EO, ekzistas ekzemple en EN kaj SV)
    • adjektiva participo
    • substantivigita adjektivo (ekzemploj: EO: (la) korea SV: papperslös)
    • Orda numeralo (subklaso de kaj numeralo kaj adjektivo)

Pliaj bazaj vortospecoj (12)Redakti

Nememstaraj vorteroj (5)Redakti

  • prefikso Antaŭsilabo : mal'
  • sufikso aŭ finaĵo Postsilabo : ul' EO: -j EN: -ist
  • cirkumfikso (ne ekzistas en EO, ekzistas ekzemple en ID)
  • infikso (interfikso, en EO ofta nomita "sufikso" kvankam ne povas stari ĉe fino de vorto) -eg- -ist-
  • Kategorio:Nememstara radiko (7 paĝoj) (la plejmultaj esperantaj radikoj estas nememstaraj (ekzemple "hund"), sed ne kreu paĝojn por ili, ĉar ili estas pritraktataj sur paĝoj (almenaŭ unu paĝo por ĉiu radiko) pri kompleta vorto kun finaĵo, ekzemple hundo, fenomeno ekzistas eĉ en aliaj lingvoj)

Ceteraj klasoj (2)Redakti

Aldonaj vortospecoj (3)Redakti

Kutime havas alian vortospecon, krom tipo "aparte uzata vortgrupo kiu ne estas frazo kaj ne havas alian vortospecon".

Anstataŭiga testoRedakti

Kiel oni determinas vortospecon de obskura vorto, vortgrupo aŭ mallongigo? Oni anstataŭigu ĝin per unu vorto kies vortospecon oni jam konas kaj eltrovu ĉu la frazo daŭre sonas bone. Mallongigon oni anstataŭigu per la plenaj vortoj.

Mallongigo -> frazoRedakti

PEBKAC = Problem exists between keyboard and chair. estas frazo (kaj mallongigo), sed ne verbo. Kial?

PEBKAC (aparta uzo)
I do not PEBKAC. (ne funkcias, kaj ne eblas konstrui funkciantan frazon)

Krom tio la signoĉeno "Problem exists between keyboard and chair." jam enhavas kaj subjekton ("problem") kaj finitan verbon ("exists"). Temas pri plena frazo.

Mallongigo -> adverboRedakti

ASAP = as soon as possible estas adverbo (kaj mallongigo). Kial?

I will do it tomorrow. ("tomorrow" estas adverbo)
I will do it as soon as possible. (frazo daŭre bone funkcias)
I will do it ASAP. (frazo daŭre bone funkcias)

Esprimo (idiomaĵo, parolturno, dirmaniero) -> adverboRedakti

"at first glance" estas adverbo (kaj esprimo, subklaso de vortgrupo) kvankam neniu el la tri apartaj vortoj estas adverbo. Kial?

Initially the idea was tempting. ("initially" estas adverbo)
At first glance the idea was tempting. (frazo daŭre bone funkcias)

Malfacilaj distingojRedakti

Substantivo kaj adjektivo (substantivigo)Redakti

  • la korea
  • arbetslös
  • poor

Konjunkcio kaj subjunkcioRedakti

Konjunkcio povas konekti aŭ vortojn aŭ frazojn. Konjunkcio konektas du samnivelajn partojn.

Ĉi tiu biciklo estas malmultekosta sed bonkvalita.
Ĉi tiu biciklo estas bonkvalita sed malmultekosta. (post interŝanĝo la frazo daŭre funkcias kaj signifo estas (preskaŭ) sama)

La kvanto da konjunkcioj estas minimuma en Esperanto kaj multaj aliaj lingvoj.

  • simplaj: kaj, aŭ, sed
  • duoblaj: kaj...kaj, aŭ...aŭ, nek...nek, ju...des

Subjunkcio konektas nur frazojn. Ĝi ne povas konekti vortojn, sed foje povas iomete nekompletajn frazojn. La du partoj ne estas samnivelaj, sed unu el ili agas kiel frazparto por la alia.

Mi foriros baldaŭ. ("baldaŭ" estas adverbo)
Mi foriros post ke vi alvenos. ("post ke vi alvenos" estas subfrazo kiu anstataŭas la adverbon)

En kelkaj lingvoj subfrazo postulas ŝanĝitan vortordon. Tio ne validas en Esperanto kaj pro tio la distingo inter konjunkcioj kaj subjunkcioj ne estas tiel prominente videbla.

Vortgrupo kaj frazoRedakti

La baza regulo estas ke frazo enhavas almenaŭ subjekton kaj verbon. Prezentiĝas diveras neregulaĵoj:

  • Pluvas. (en Esperanto la subjekto estas subkomprenata)
  • A: Kien vi iras? B: Nenien! (nekompleta respondo al demando)
  • Ju pli da bruo, des malpli da ĝuo. (grava parto de frazo estas subkomprenata, ofte sed ne sole taŭga formo de verbo "esti", tamen uzata sole aparte, ne povas fariĝi parto de pli longa frazo)

Nur la plej suba tipo de frazo povas fariĝi kapvorto. Kompletan frazoj oni enmetu kun komenca majusklo kaj punkto ĉe la fino, kaj kategorigu kiel Kategorio:Frazo (127 paĝoj), ne Kategorio:Vortgrupo (189 paĝoj). Eĉ nekompletan frazon uzatan sole aŭ ĉefe aparte (temas ĉefe pri kelkaj proverboj kaj famaj frazoj) oni pritraktu kvazaŭ kompletan frazon.

Se vortgrupon (eĉ forte idioman) eblas aŭ necesas uzi kiel parto de pli longa frazo (ekzemple "dormi kiel ŝtono") tiam oni enmetu ĝin sen komenca majuskligo kaj sen punkto, kaj kategorigu ĝin kiel Kategorio:Vortgrupo (189 paĝoj).

Ekstere de klasado laŭ vortospecoRedakti

  • etimologio
  • dialekto
  • fako / temaro
  • stilaj niveloj / lingvoregistro
  • baza vortprovizo
  • kofrovorto (komenco el unu vorto kaj fino el alia vorto, ne konfuzu kun mallongigo) (ekzemploj: EO foklea ID miras)
  • komencĉeno (komencoj el du aŭ pli vortoj, ne konfuzu kun mallongigo) (ekzemploj: EN maglev ID balita SV moped)
  • blandaĵo (ekzemploj: EO volapugaĵo)
  • silabmallongigo (cetera "elparolebla" kaj laŭbezone fleksiebla vorto kreita per mallongado, kiu estas nek "kofrovorto" nek "komencĉeno" nek "blandaĵo", ne konfuzu kun mallongigo) (EO mojosa)
  • derivaĵo de tabelvorto (ekzemploj: EO ajna, iompostioma)